ارتباطات و غرب

بسم الله الرحمن الرحیم

تحلیل ارتباطی فتنه ی جمل بر اساس نظریه چارچوب سازی

حفیظه مهدیان

در قلمرو مطالعات ارتباطی،چارچوب سازی Fraimng به این معناست که رسانه ها نه آینه ای برای انعکاس واقعیت، بلکه سازنده ی واقعیت هستند.چارچوب سازی به رابطه میان متن و اطلاعات به گونه ای که معنای خاصی را به ذهن متبادر می سازد اشاره دارد. بر پایه این نظریه، رسانه ها توجه خود را بر بعضی موضوعات و رویدادها متمرکز می کنند (برجسته سازی) و سپس آن ها را در چارچوب معنایی خاص قرار می دهند. چارچوب سازی مبتنی بر این فرض است که نحوه توصیف یک موضوع و رویداد بر چگونگی درک آن توسط مخاطب تاثیر می گذارد. بخشی از فرایند چارچوب سازی، بافت زدایی ارتباط گر از رویداد است تا رسانه بتواند آن رویداد را مجددا بافت زایی کند.[1]

در زمان امام علی علیه السلام، یکی از مواردی که آن حضرت آن را فتنه نامیدند، شورش جمل بود که منجر به جنگ جمل  شد.[2] اکثریت قریب به اتفاق مورخان علت برپایی جنگ جمل را مخالفت طلحه و زبیر با حضرت علی علیه السلام به بهانه «خونخواهی عثمان» ذکر کرده اند.[3] دنیا طلبان وقتی دیدند در حکومت عدالت جائی ندارند با سوء استفاده از قتل عثمان که با طراحی خودشان به وجود آورده بودند به فتنه روی آورده و با دشمن اصلی امیرالمومنین(عليه السلام)  یعنی امویان هم پیمان شدند. این دو گروه در یک تغییر موضع ناگهانی خونخواه عثمان شدند و مردم را برضد امیرالمومنین علی(عليه السلام)  تحریک کردند.[4]

 طلحه و زبیر برای رسیدن به آمال دیرینه خود در مکّه، در مقام توطئه و براندازی حکومت علوی برآمدند و برای اجرای نقشه خود، به دنبال پیدا کردن یک مقام و شخصیت مقبول و مورد احترام میان مردم بودند تا از طریق آن، مردم را با بهانه قراردادن خون خواهی عثمان، علیه حکومت حضرت تحریک کنند. آنان بهترین فرد را عایشه، همسر پیامبر، یافتند؛ چرا که وی علاوه بر مقام و منزلت خاص، از دیرباز با حضرت علی روابط کینه توزانه ای داشت.[5] عایشه با داشتن لقب ام المؤمنین کوشید تا مردم را به سمت شورشیان جذب کند. مردم بصره که گرایش به عثمان داشتند بخاطر عایشه اعلام کردند از شورشیان (طلحه و زبیر و عایشه) دفاع خواهند کرد.[6]

مهم ترین عاملی که مردم عادی و جاهل را در جنگ با امام علیه السلام توجیه می کرد، ادعای خون خواهی از خلیفه مقتول (عثمان) و تحویل قاتلان وی بود که از سوی شخصیت های مقبول مردم مثل عایشه و طلحه و زبیر، مطرح می شد. مردم ناآگاه تحت تأثیر احساسات خود، به جنگ با حضرت مبادرت ورزیدند.[7]

سران ناکثین با این که خود از عوامل اصلی تحریک و شورش مردم علیه عثمان و به قتل رساندنش بودند ولی پس از قتل او و به خلافت رسیدن حضرت علی علیه السلام به جهت این که اهداف پیش بینی شده خود را بر باد رفته تلقی می کردند خونخواهی عثمان را مطرح ساخته و چنین وانمود کردند که عامل قتل خلیفه مقتول حضرت علی علیه السلام است. آنان با توجه به پایگاه مردمی و نفوذ سیاسی-اجتماعی و قرابتی که با خلیفه مقتول داشتند توانستند با طرح این شعار دروغین (خونخواهی عثمان) مردم را گرد خویش جمع کنند و به شورش علیه حکومت علوی وادارند. این شعار بویژه در مناطقی که مردم آن نسبت به عثمان تعلق خاطر و خویشاوندی داشتند تاثیر لازم را گذاشت. تبلیغات شدیدی که از سوی سران ناکثین در این مناطق علیه امام علی علیه السلام از یک سو چهره مظلومی از عثمان در اذهان مردم ساده ترسیم کرد و از سویی عامل اصلی قتل را حضرت علی علیه السلام جلوه داد و این تلقی را در مردم ایجاد کرد که نه تنها ایشان شایسته خلافت نیست بلکه سزاوار مرگ است.[8] بنابراین از قتل عثمان تا وقوع جنگ جمل که 5ماه طول کشید، معاویه توانست مقدمات جنگ جمل را ساماندهی کند.[9]

بنابراین سران فتنه جمل با چارچوب سازی از قتل عثمان، این واقعه را در اذهان عمومی به گردن امام علیه السلام انداختند. همانطور که در توضیح نظریه گفته شد، رسانه ها ابتدا بر رویداد یا رویدادهایی تمرکز می کنند و باعث برجسته سازی آن در اذهان می شوند و سپس مطابق خواست خود آن را در چارچوبی قرار می دهند تا معنای مورد دلخواهشان در ذهن مخاطب نقش ببندد. در جامعه آن زمان نیز، رسانه های اموی با تلاش بسیار باعث برجسته شدن قتل عثمان و خونخواهی آن، در اذهان عمومی شدند. هر چند که پس از قتل او مردم با شور و شعف غیر قابل توصیفی به سوی امام علی علیه السلام برای بیعت با ایشان سرازیر شدند، زیرا از ظلم و بی عدالتی او به عجز آمده و سعادت خود را در خلافت علی علیه السلام می دیدند[10]  اما در عرض 5ماه، رسانه های اموی با تبلیغات سنگین خود، خونخواهی عثمان را در اذهان برجسته ساختند و آن را در چارچوب مورد دلخواه قرار داده و باعث شکل گیری معنای خاصی در جامعه شدند. به خصوص در مناطقی که قرابت و آشنایی بیشتری با عثمان داشتند.

امام علی علیه السلام که در آن زمان، خلیفه ی وقت است به دلایل متعددی حاضر نشد که در جو فتنه زده آن زمان، دادگاه قاتلین عثمان را برگزار کند و یا آن ها را به امویان _عشیره عثمان- تحویل دهد. از جمله این که در جریان خونخواهی عثمان، متهم مدعی شده و هرگونه حرکتی در قبال این قضیه و یا مقابله با عاملین اصلی از جمله خود معاویه و عایشه و طلحه[11] باعث  تشدید سوء ظن ها و التهاب ها در جامعه می شد. رسانه های اموی نیز بیشترین سوء استفاده را از این اوضاع مبهم کردند و با بی انصافی این خون را بر گردن امام انداختند و ایشان را برای رسیدن به حکومت، قاتل عثمان معرفی کردند.

 از طرف دیگر بسیاری از دشمنان عثمان از یاران حضرت علی علیه السلام بودند و بسیاری نیز پس از مخالفت با عثمان به آن حضرت پیوستند،[12] این نیز مستمسکی برای رسانه های اموی شد تا قتل عثمان را در چارچوب مورد نظر جلوه دهند. انتقادهای شدید امام از عثمان در زمان حیات وی نیز موید خوبی برای تبلیغات امویان بود.

ضلع دیگر این فتنه، قرار گرفتن صحابه و بزرگان جامعه اسلامی در مقابل حضرت علی علیه السلام است. بسیاری از اصحاب و در راس آن ها طلحه و زبیر که دارای سوابق درخشانی در اسلام بودند در مقابل امام صف آرایی کردند. همچنین حضور عایشه به عنوان ام المومنین و همسر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به تقویت این جبهه مخالف کمک می کرد. رسانه های اموی نیز حضور این افراد دنیاطلب و یا جاهل و بی بصیرت را مغتنم شمرده و آن را دلیلی بر محکومیت امام قلمداد می کردند. زیرا هرچه که باشد آن ها جزو سابقه داران در اسلام محسوب می شدند وقول و فعل آن ها برای بسیاری از عوام، حجت بود. در این زمان است که امام برای خواباندن گرد و خاک فتنه و روشن ساختن افکار عمومی می فرماید حق با اهل آن شناخته نمی شود بلکه حق را بشناس تا اهل آن را بشناسی. اما نیرنگ معاویه و بنی امیه در تبلیغات چنان گسترده و عمیق است که بسیاری از مردم از درک حقانیت امام عاجز شده و او را فردی ریاست طلب و شریک در خون عثمان پنداشتند.

بدین ترتیب، فتنه ی جمل بروز پیدا می کند و اولین جنگ مسلمان با مسلمان شکل می گیرد. امویان با برجسته سازی خونخواهی عثمان، و قرار دادن آن در چارچوب مورد نظر و متهم جلوه دادن امام، ولایت امام علی و حضور آزادانه و مصرانه مردم برای بیعت با ایشان و فجایع عثمان که حتی صدای عایشه را نیز در آورده بود، کمرنگ کردند و با کنار هم گزاردن پازل های معنایی دلخواه، افکار عمومی را در محاصره تبلیغاتی خود قرار داده و آن ها را در مقابل خلیفه بر حق شوراندند.

در جدول زیر چارچوب سازی قتل عثمان و در نتیجه پیدایش فتنه جمل نمودار شده است.